Yeni Alçık Kadınlar Hamamı Hakkında
Tarihçe ve Gelişim
Eskişehir İl merkezi, Çarşı Camii Mahallesi, Değirmen Sokak, No: 11’de yer alan Yeni Alçık Kadınlar Hamamı’nın yapım kitabesi bulunmamaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarında yapı 18. yüzyıla tarihlenmektedir. Yapı hakkında bilgi veren en eski tarihli belge, günümüze ulaşmayan 1842 tarihli 4 satırlık onarım kitabesidir. Onarım kitabesinden yapının Emir Mahmut’un eşi Emine Hanım tarafından yaptırıldığı, 1842 yılında Mir Mehmet tarafından geniş çaplı onarım geçirdiği anlaşılmaktadır. Kitabe metnine göre, bu onarımlarda yapının esas giriş kapısı kapatılıp yeni bir giriş kapısı açılmış ve yapıya üç banyo odası eklenmiştir. Esas şeklini 1842 tarihinde alan yapı, 1971 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan onarımlarda kare planlı ve kubbeli soyunmalık bölümüne betonarme ikinci bir kat ilave edilmiş, giriş kısmına dikdörtgen planlı betonarme bir soğukluk kısmı eklenmiş, sıcaklık bölümünün doğu ve batısına tonoz örtülü iki özel banyo odası yapılmıştır. 2005 yılında işletmeci Yaşar Aydoğan tarafından yapılan son onarımda alt kat sıcaklık bölümü soyunmalık bölümüne dönüştürülmüş, üst katın doğu bölümü daire planlı sıcaklık bölümüne çevrilmiş, kurnalar, mermer döşemeler ve fayans kaplamalar yenilenmiştir.
Yapı ve Özellikler
Kubbeli, üç eyvanlı, tek köşe hücreli plan tipi içerisinde yer alan yapının kuzey ve doğu cepheleri dışardan yapılarla çevrilidir. Giriş batı cephesinde dikdörtgen bir kapı ile sağlanmaktadır. Moloz taş örgülü güney ve batı cephelerin giriş bölümü ve üst katı dıştan tuğla ile kaplanmıştır. Giriş bölümü kare planlı, basık düz tavanlı olup zemini mermer, duvarları fayans kaplamalıdır. Dikdörtgen planlı soğukluk bölümünün zemini mermer döşemeli, duvarları fayans kaplıdır. Alt kat soyunmalık bölümü dikdörtgen planlı olup üzeri iki betonarme kolon tarafından taşınan düz tavan ile örtülüdür. Bu bölümde bütün duvarlarda toplam 63 adet dolap bulunmaktadır. Sıcaklık bölümü pandantifli kubbe ile örtülü, dikdörtgen planlıdır. İki eyvanlı düzenlemeye sahip sıcaklığın ortasında mermer kaplamalı dikdörtgen planlı bir havuz bulunur; havuza su mermer bir aslan başından akmaktadır. Doğu ve batıdaki eyvanlarda 50 cm genişliğindeki sekiler üzerinde ikişer, kuzey ve güney duvarlarda üçer adet mermer kurna yer alır. Kurnalar arasında 50x100 cm ölçülerinde mermer levhalar bulunmaktadır. Halvet hücresinde bir mermer kurna bulunur. Üst kat soyunmalık bölümü yamuk dörtgen planlı, düz tavan örtülüdür. Üst kat sıcaklık bölümü daire planlı olup üzeri doğrudan beden duvarlarına oturan kubbe ile örtülüdür; kubbenin ortasında altıgen bir aydınlık feneri bulunur. Sıcaklığın ortasında mermerden sekizgen bir göbek taşı yer alır. 50 cm genişliğinde ve 250 cm yüksekliğindeki sekiler üzerinde sekiz adet mermer kurnaya yer verilmiştir. Yapıda herhangi bir süsleme unsuruna rastlanmamaktadır.
İşlev ve Faaliyetler
Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olan yapı günümüzde sağlam ve kullanıma açıktır. Haftanın her günü açık olup sadece kadınlar tarafından kullanılmaktadır.
Kültürel Önem
Bulunduğu topografyanın eğiminden dolayı alçakta kaldığı için "Alçık Hamamı" olarak adlandırılan yapı, 1884/1885 tarihli Hüdavendigar Vilayeti Salnamesinde Eskişehir’de bulunan dört hamamdan biri olarak kaydedilmiştir. Büyük ölçüde orijinal özelliklerini kaybetmiş olsa da, 18. yüzyıldan günümüze ulaşan ve kesintisiz olarak kadınlar hamamı işlevini sürdüren bir kültürel miras öğesidir.