Hüsrev Paşa Hamamı Hakkında
Tarihçe ve Gelişim
Eskişehir'in Han ilçesinde yer alan yapının kesin inşa tarihini belirten bir kitabesi bulunmamaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 747 nolu defterde kayıtlı, Sadrazam Hüsrev Paşa Vakfına ait H.1040/M.1630 tarihli vakfiye, yapının tarihlendirilmesinde temel kaynaktır. Vakfiye kayıtlarından yola çıkılarak, yapının Sadrazam Hüsrev Paşa'nın Han ilçesinde yaptırdığı külliyenin bir parçası olduğu düşünülmektedir. Aynı kayıtlara göre külliyenin inşasına M.1628-1631 yılları arasında başlandığı ve M.1631-1638 yılları arasında tamamlandığı belirtilmektedir. Vakfiye, Hüsrev Paşa'nın burada bir cami, kervansaray ve hamam inşa ettirdiğini ortaya koymaktadır. Bugün Han ilçesinde Hüsrev Paşa Camii olarak bilinen bir cami ve caminin güneybatısında bu hamam bulunmaktadır. Günümüze ulaşmış olan hamamın vakfiyede sözü edilen yapı olup olmadığı kesinlik kazanmış değildir, ancak bu yapı olduğu düşünüldüğünde banisi Sadrazam Hüsrev Paşa'dır. Yapı, 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce restore edilmiştir.
Yapı ve Özellikler
Yapı, kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı, içten kubbeli, enine sıcaklıklı, çifte halvetli plan tipindedir. Yapının kuzey cephesinin batısında soyunmalık bölümüne açılan dikdörtgen bir kapı ve bu kapının batısında dikdörtgen bir pencere açıklığı bulunmaktadır. 1999 yılında çıkarılmış olan planda sıcaklık ve soyunmalık bölümlerinin birleştikleri köşede bir kapı açıklığına yer verilmiş olmasına karşın, 2007 yılı restorasyonundan sonra bu açıklığın kapatıldığı görülmektedir. Soyunmalık bölümünün kuzey cephesinden dışa taşkın olduğu görülen sıcaklık bölümünün kuzey cephesinde herhangi bir açıklık görülmezken, 2007 yılı restorasyonundan sonra cephenin doğuya yakın köşesinde külhan bölümüne açılan dikdörtgen bir kapı açıklığına yer verilmiştir. Doğu, batı ve güney cephelerde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır.
Yol kotundan oldukça aşağıda kalan soyunmalık bölümüne kuzey cephedeki dikdörtgen kapıdan dört basamaklı bir merdiven ile inilmektedir. Soyunmalık bölümünün batı ve güney duvarları boyunca yüksekçe bir seki dolaşmaktadır. Batı duvarının ekseninde dikdörtgen bir niş bulunur. Doğu duvarının ekseninde sıcaklık bölümüne açılan yuvarlak kemerli dikdörtgen kapı açıklığı bulunmaktadır. Bu kapının kuzeyinde bulunan ve üç basamak ile çıkılan kapı, köşede bulunan tuvalete açılmaktadır. Bölümün ortasına devşirme bir vaftiz teknesi yerleştirilmiştir. Vaftiz teknesinin doğu ve batısına yerleştirilen kare kesitli iki ahşap direk, üst örtüyü taşımaktadır. Ahşap tavanlı bölüm iki yöne eğimli kiremit kaplı çatı ile örtülmüştür. Bu bölümün zemini taş döşelidir.
İki eyvanlı bir düzenlemeye sahip olan sıcaklığın üzeri pandantif geçişli kubbe örtülüdür. Sıcaklığın ortasında mermer kaplamalı altıgen bir göbek taşına yer verilmiştir. Kuzey ve güney yönlerde bulunan eyvanlar tonoz örtülüdür. Eyvanlar, sıcaklık bölümünün zemininden bir seki ile yükseltilmiştir. Bu sekinin üzerindeyse eyvanın doğu, batı ve kuzey duvarları boyunca dolaşan ikinci bir sekiye yer verilmiştir. Kuzey eyvanın doğu, batı ve kuzey duvar eksenlerine mermer birer kurna yerleştirilmiştir. Sıcaklık bölümünün doğu duvarında simetrik bir düzenleme gösteren yuvarlak kemerli iki kapıya yer verilmiştir. Herhangi bir pencere açıklığı bulunmayan bölümün aydınlatılması, kubbedeki fil gözü açıklıklar ile sağlanmıştır.
Sıcaklık bölümünün doğusunda iki halvet hücresine yer verilmiştir. Benzer düzenlemeye sahip olan halvet hücrelerine yuvarlak kemerli kapılardan girilmektedir. Kare planlı olan halvetlerin üzeri pandantif geçişli kubbe örtülüdür. Güneyde bulunan halvet hücresinin güney ve doğu duvarı boyunca bir seki dolanmaktadır. Doğu duvar ekseninde mermer bir kurna bulunan hücrenin kuzey duvarında sivri kemerli, dikdörtgen bir niş yer alır. Kuzey halvet hücresinin doğu ve kuzey duvarları boyunca bir seki dolanır. Doğu duvarının ekseninde su deposuna açılan kareye yakın dikdörtgen bir pencere açıklığına yer verilmiştir. Bu pencerenin altına denk gelecek şekilde mermer bir kurna bulunur. Kuzey duvarda sivri kemerli dikdörtgen bir nişe yer verilmiş olup, bu nişin altında yine mermer bir kurna bulunmaktadır. Kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı olan su deposu beşik tonoz örtülüdür.
Yapının doğu cephesini oluşturan külhan bölümü, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlıdır. Külhana kuzey cephede bulunan dikdörtgen kapıdan girilmektedir. Bugün giriş kotundan oldukça aşağıda kalmış olan bölüme yedi basamaklı bir merdiven ile inilmektedir. Üzeri içten iki yöne meyilli ahşap kırma çatı ile örtülü olan külhanın, batı cephe ekseninde yuvarlak kemerli, dikdörtgen bir ocağa yer verilmiştir. Zemini taş döşeli olan bölümde, ocak; taş ve tuğlanın belirli aralıklarla kullanıldığı almaşık teknikte, kemer tuğla örgülüdür. Baca kısmı ise moloz taş ve tuğla malzeme kullanılarak örülmüştür. Herhangi bir süsleme unsuruna rastlanmayan yapı, 2007 yılında gerçekleştirilen onarımlar ile bugün sağlam durumdadır.
İşlev ve Faaliyetler
Yapı, Sadrazam Hüsrev Paşa tarafından Han ilçesinde inşa ettirilen külliyenin bir parçası olarak hamam işlevi görmek üzere yapılmıştır. Vakfiye kayıtlarına göre, külliyenin gelirlerinin bir kısmı han, cami ve imaretine sarf edilmek üzere düzenlenmiştir. Günümüzde yapı sağlam durumda olmasına rağmen kullanılmamaktadır.
Kültürel Önem
Yapı, 17. yüzyıl Osmanlı dönemi mimarisinin bir örneği olarak Eskişehir'in Han ilçesindeki tarihi doku içerisinde önemli bir yere sahiptir. Sadrazam Hüsrev Paşa'nın bölgedeki imar faaliyetlerinin bir parçası olan yapı, dönemin vakıf sistemi ve külliye anlayışını yansıtmaktadır. Vakfiyede cami, kervansaray ve hamamdan oluşan bir külliye tanımlanması, yapının bölgenin sosyal ve dini hayatındaki rolünü ortaya koymaktadır. 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce gerçekleştirilen restorasyon, yapının korunarak gelecek nesillere aktarılması açısından önem taşımaktadır.