Pessinus (Ballıhisar) Antik Kenti Hakkında
Tarihçe ve Gelişim
Pessinus, Orta Frigya'nın doğu bölümünde, bugün Eskişehir'in Sivrihisar ilçesine bağlı Ballıhisar köyünün bulunduğu alanda yer almaktadır. Antik yazarlara göre, kent MÖ 8. yüzyılda Frigya Kralı Midas tarafından Kibele kültünün kutsal merkezi olarak kurulmuştur. En erken yerleşim kanıtları ise MÖ 1600'lere (Eski Hitit dönemi) ve MÖ 1500'lere tarihlenen buluntularla alanın MÖ 2. binyılın ortasından itibaren iskan edildiğini göstermektedir. Frig dönemine ait önemli kalıntılar, Pessinus'a 8 km mesafedeki Tekören köyünde bulunmaktadır. Kent, Hellenistik dönemde Pergamonlu Attalos Hanedanı'nın hâkimiyetine girmiş, MÖ 25 civarında ise Roma İmparatoru Augustus tarafından oluşturulan Galatya eyaletine dahil edilmiştir. MÖ 1. yüzyıldan itibaren bir tapınak kentinden, Greko-Romen tipinde bir polis'e (şehir devleti) dönüşerek gelişimini sürdürmüştür.
Mimari ve Özellikler
Antik kentin kalıntıları modern Ballıhisar köyünün altında ve çevresinde yayılım göstermektedir. En önemli yapılar arasında, inşasına Augustus'un ölümünden hemen sonra başlanan ve İmparator Tiberius döneminde (MS 14-37) tamamlanan anıtsal bir İmparatorluk Tapınağı bulunmaktadır. Kentin, Gallos Nehri boyunca uzanan sütunlu ana caddesi, MS 2. yüzyıl sonu-3. yüzyıl başında inşa edilmiş bir anıtsal kemerle başlamaktadır. Yaklaşık 8000 kişi kapasiteli, İmparator Hadrianus (MS 117-138) dönemine tarihlenen bir tiyatro, köyün doğusundaki yamaçta yer alır; ancak mermer oturma sıraları tamamen sökülmüştür. Diğer yapılar arasında "Merdivenli Tiyatro", "Sütunlu Meydan", "Severus Tiyatrosu", Geç Hellenistik-Roma-Bizans dönemi evleri, atölyeler, bir Bizans kilisesi ve kalesi sayılabilir. Kentin savunması, çevredeki tepelere konumlandırılmış gözetleme kuleleri ve bir Geç Roma-Erken Bizans kalesi ile sağlanmıştır. Yapılarda yerel taş ve yaklaşık 12 km uzaklıktaki İstiklalbağı'ndaki ocaklardan getirilen mermer kullanılmıştır.
İşlev ve Faaliyetler
Pessinus, kuruluşundan itibaren en önemli işlevi olan Ana Tanrıça Kibelesi'nin kült merkezi olarak ün salmıştır. Antik kaynaklarda, cennetten düştüğüne inanılan kutsal bir kült taşının MÖ 3. yüzyıl sonunda Roma'ya götürüldüğü ve buradaki tapınağa yerleştirildiği aktarılır. Kent, Hellenistik ve Roma dönemlerinde anıtsal yapılar (tapınak, tiyatro, spor salonu, meydan) inşa ederek tipik bir Greko-Romen şehri kimliği kazanmış ve kendi madeni paralarını basmaya başlamıştır. Çevresindeki geniş tarım arazilerini kontrol eden kent, aynı zamanda Amorium'dan Germa'ya uzanan önemli bir Roma yolunun üzerinde stratejik bir konuma sahipti. Yakın çevresindeki Tekören, Hamamtepe, Bağlar, Harman Yerleri ve Gediközü gibi alanlarda yerleşim, üretim (fırınlar) ve mezarlık faaliyetleri tespit edilmiştir.
Kültürel Önem
Pessinus, antik dünyada Kibelesi'nin en önemli ve en eski kült merkezlerinden biri olarak kabul edilir. Bu kült, Roma'ya kadar ulaşmış ve şehrin dini hayatında etkili olmuştur. MS 362'de İmparator Julian'ın burada ibadet etmesi, kentin önemini Geç Antik Çağ'da da koruduğunu gösterir. Arkeolojik araştırmalar, kentte bulunan yaklaşık 200 yazıtın, buradaki sosyal ve dini hayatı aydınlatmada büyük değer taşıdığını ortaya koymaktadır. Özellikle, MÖ 2. yüzyılda Pergamon kralları tarafından Pessinus'taki Kibelesi Yüksek Rahibi'ne gönderilmiş sekiz özel mektup, bölgenin siyasi ve dini ilişkilerine dair eşsiz bilgiler sunar. Günümüzde dahi ana Kibelesi tapınağının yeri kesin olarak keşfedilememiş olsa da, Pessinus Orta Frigya bölgesinin tarihi ve kültürel dokusunu anlamak için kilit öneme sahip bir antik kenttir.
