Han Yeraltı Yerleşimi, Eskişehir'in güneydoğusunda yer alan Han ilçesinde bulunmaktadır. Bölgede 2004-2009 yılları arasında Eskişehir Müze Müdürlüğü başkanlığında ve Anadolu Üniversitesi tarafından kazı çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kazı buluntuları, modern yerleşimin batısındaki kayalık yamaçların Roma ve Geç Roma Dönemi'nde nekropol (mezarlık) alanı olarak kullanıldığını ortaya koymuştur. Mezarlık alanının MS 1. yüzyıldan 6. yüzyıla kadar kesintisiz bir şekilde kullanıldığı tespit edilmiştir. Daha sonraki Bizans Dönemi'nde ise bu alan, savunma amaçlı yeraltı galerileri ve tahıl ambarları olarak işlev görmüştür.

Mimari ve Özellikler

Yerleşim, doğal kayalıkların oyulmasıyla yeraltına inşa edilmiş olup çok katlı mekânlar ve bu mekânları birbirine bağlayan koridorlardan oluşmaktadır. Sistem, temiz su kanalına bağlanacak şekilde tasarlanmıştır. Günümüze ulaşan, tamamı kayaya oyulmuş tekli ve oda tipinde yüzden fazla mezar bulunmaktadır. Çevrede ayrıca, üzerinde mezar sahibinin tasvir edildiği kabartmalı steller ve Roma Dönemi'ne ait "Kapı Tipi" mezar stelleri görülmektedir.

İşlev ve Faaliyetler

Han Yeraltı Yerleşimi, tarihsel süreçte iki ana işleve sahip olmuştur. İlk olarak Roma ve Geç Roma Dönemi'nde geniş bir nekropol alanı olarak hizmet vermiştir. İkinci ve daha sonraki evrede ise Bizans Dönemi'nde askeri bir stratejik merkez haline gelmiştir. Bu dönemde yeraltı yapıları, savunma amaçlı kullanılan galeriler ve tahıl depolamak için kullanılan ambarlar olarak işlev görmüştür.

Kültürel Önem

Han'da bulunan yüzden fazla kaya mezar, burayı İç Anadolu Bölgesi'nin bilinen en büyük mezarlık alanlarından biri haline getirmiştir. Mezarlardan çıkarılan seramik kaplar, kandiller, küpeler ve yüzükler gibi çeşitli mezar hediyeleri, bölgenin sosyal ve kültürel yaşamına dair önemli ipuçları sunmaktadır. Hem nekropol alanı hem de sonrasındaki savunma yapısı olarak geçirdiği evrelerle Han Yeraltı Şehri, bölge tarihinin katmanlarını anlamak açısından büyük öneme sahiptir.