Eskişehir İl merkezi, Çarşı Camii Mahallesi, Değirmen Sokak, No: 11’de yer alan Yeni Alçık Kadınlar Hamamı’nın yapım kitabesi bulunmamaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü kayıtlarında yapı 18. yüzyıla tarihlenmektedir. Yapı hakkında bilgi veren en eski tarihli belge, günümüze ulaşmayan 1842 tarihli 4 satırlık onarım kitabesidir. Onarım kitabesinden yapının Emir Mahmut’un eşi Emine Hanım tarafından yaptırıldığı, 1842 yılında Mir Mehmet tarafından geniş çaplı onarım geçirdiği anlaşılmaktadır. Kitabe metnine göre, bu onarımlarda yapının esas giriş kapısı kapatılıp yeni bir giriş kapısı açılmış ve yapıya üç banyo odası eklenmiştir. Esas şeklini 1842 tarihinde alan yapı, 1971 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan onarımlarda kare planlı ve kubbeli soyunmalık bölümüne betonarme ikinci bir kat ilave edilmiş, giriş kısmına dikdörtgen planlı betonarme bir soğukluk kısmı eklenmiş, sıcaklık bölümünün doğu ve batısına tonoz örtülü iki özel banyo odası yapılmıştır. 2005 yılında işletmeci Yaşar Aydoğan tarafından yapılan son onarımda alt kat sıcaklık bölümü soyunmalık bölümüne dönüştürülmüş, üst katın doğu bölümü daire planlı sıcaklık bölümüne çevrilmiş, kurnalar, mermer döşemeler ve fayans kaplamalar yenilenmiştir.

Yapı ve Özellikler

Kubbeli, üç eyvanlı, tek köşe hücreli plan tipi içerisinde yer alan yapının kuzey ve doğu cepheleri dışardan yapılarla çevrilidir. Giriş batı cephesinde dikdörtgen bir kapı ile sağlanmaktadır. Moloz taş örgülü güney ve batı cephelerin giriş bölümü ve üst katı dıştan tuğla ile kaplanmıştır. Giriş bölümü kare planlı, basık düz tavanlı olup zemini mermer, duvarları fayans kaplamalıdır. Dikdörtgen planlı soğukluk bölümünün zemini mermer döşemeli, duvarları fayans kaplıdır. Alt kat soyunmalık bölümü dikdörtgen planlı olup üzeri iki betonarme kolon tarafından taşınan düz tavan ile örtülüdür. Bu bölümde bütün duvarlarda toplam 63 adet dolap bulunmaktadır. Sıcaklık bölümü pandantifli kubbe ile örtülü, dikdörtgen planlıdır. İki eyvanlı düzenlemeye sahip sıcaklığın ortasında mermer kaplamalı dikdörtgen planlı bir havuz bulunur; havuza su mermer bir aslan başından akmaktadır. Doğu ve batıdaki eyvanlarda 50 cm genişliğindeki sekiler üzerinde ikişer, kuzey ve güney duvarlarda üçer adet mermer kurna yer alır. Kurnalar arasında 50x100 cm ölçülerinde mermer levhalar bulunmaktadır. Halvet hücresinde bir mermer kurna bulunur. Üst kat soyunmalık bölümü yamuk dörtgen planlı, düz tavan örtülüdür. Üst kat sıcaklık bölümü daire planlı olup üzeri doğrudan beden duvarlarına oturan kubbe ile örtülüdür; kubbenin ortasında altıgen bir aydınlık feneri bulunur. Sıcaklığın ortasında mermerden sekizgen bir göbek taşı yer alır. 50 cm genişliğinde ve 250 cm yüksekliğindeki sekiler üzerinde sekiz adet mermer kurnaya yer verilmiştir. Yapıda herhangi bir süsleme unsuruna rastlanmamaktadır.

İşlev ve Faaliyetler

Vakıflar Genel Müdürlüğüne ait olan yapı günümüzde sağlam ve kullanıma açıktır. Haftanın her günü açık olup sadece kadınlar tarafından kullanılmaktadır.

Kültürel Önem

Bulunduğu topografyanın eğiminden dolayı alçakta kaldığı için "Alçık Hamamı" olarak adlandırılan yapı, 1884/1885 tarihli Hüdavendigar Vilayeti Salnamesinde Eskişehir’de bulunan dört hamamdan biri olarak kaydedilmiştir. Büyük ölçüde orijinal özelliklerini kaybetmiş olsa da, 18. yüzyıldan günümüze ulaşan ve kesintisiz olarak kadınlar hamamı işlevini sürdüren bir kültürel miras öğesidir.

Erler Hamamı, Eskişehir'in Odunpazarı ilçesi Çarşı Mahallesi, Hamamyolu Caddesi'nde yer alan bir Osmanlı hamamıdır. Yapının kitabesi ve vakfiyesi bulunmadığı için kesin inşa tarihi bilinmemektedir. Ancak, Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından yapılan çalışmalar ve yapının plan özellikleri ile karşılaştırmalı analizler sonucunda 15. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Zaman içinde çeşitli onarımlar ve eklemeler geçiren yapının, özellikle betonarme soyunmalık bölümü gibi unsurları, geç dönem müdahalelerini yansıtmaktadır.

Yapı ve Özellikler

Dikdörtgen planlı olan yapı, geleneksel Osmanlı hamam tipolojisine uygun olarak soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümlerinden oluşmaktadır. Hamam, etrafı dükkânlarla çevrili olduğundan dış cephesi büyük ölçüde görünmez durumdadır ve batı cephesindeki giriş dışında dışa açılan başka bir açıklığı bulunmamaktadır.

Soyunmalık bölümü iki katlıdır ve ahşap kırma çatıyla örtülüdür. Ortasında sekizgen aydınlık feneri bulunan bu bölümün alt katında fıskiyeli bir havuz ve özel soyunma odaları yer alır. Üst katta ise balkonlu düzen ve ek soyunma alanları bulunmakta olup, bu kata merdivenlerle çıkılmaktadır. Soyunmalık aydınlık fenerinde kadın ve çocuk figürlü duvar resimleri dikkat çekmektedir.

Ilıklık bölümü bir kubbeyle örtülüdür ve özel banyo odaları, kese odası ile duş kabinlerini içermektedir. Duvarları büyük ölçüde fayans kaplı olan bu bölümde, zengin bitkisel ve geometrik motifli bir mermer pano bulunur. Ilıklıktan sıcaklık bölümüne geçiş sağlanmaktadır.

Sıcaklık bölümü, aydınlık fenerli bir kubbe ve devşirme başlıklı sekiz sütun tarafından taşınan merkezi bir mekân olarak düzenlenmiştir. Ortasında oval bir havuz bulunurken, çevresinde kurnalı yıkanma nişleri yer almaktadır. Yapının güneyinde ayrıca bir su deposu bulunmaktadır.

İşlev ve Faaliyetler

Yapı, klasik Osmanlı hamamı işlevi görmektedir. Soyunmalık, ılıklık ve sıcaklık bölümleri, yıkanma, kese ve dinlenme gibi geleneksel hamam faaliyetleri için düzenlenmiştir. Sıcaklık bölümündeki kurnalı yıkanma nişleri ve oval havuz, bu bölümün temel yıkanma alanı olduğunu göstermektedir. Ilıklık bölümünde yer alan özel banyo odaları, kese odası ve duş kabinleri ise çeşitli hizmetlerin sunulduğu alanlardır.

Kültürel Önem

Erler Hamamı, hem klasik Osmanlı hamam tipolojisini yansıtan özgün plan özellikleri hem de geç dönem eklemeleriyle karma bir mimari karakter sergilemektedir. Kitabesi ve vakfiyesi bulunmamasına rağmen, 15. yüzyıla tarihlendirilmesiyle Eskişehir'in tarihi yapı stoku içinde önemli bir yere sahiptir. Yapının soyunmalık bölümündeki figürlü duvar resimleri ve ılıklıktaki zengin motifli mermer panosu, dönemin süsleme anlayışına dair değerli ipuçları sunmaktadır.

Eskişehir il merkezinde, Odunpazarı ilçesinde Hamamyolu Caddesi’nde yer alan Işık Hamamı’nın inşa tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Kayıtlara göre, yapının 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hamam olarak hizmet verdiği anlaşılmaktadır. Yapının geçirdiği onarımlar ile ilgili herhangi bir bilgiye ulaşılamamış olsa da, cephe ve duvar yüzeylerindeki kaplamalarda görülen malzeme farklılıkları, yapının farklı dönemlerde çeşitli onarımlar geçirdiğini göstermektedir. Kuzey cephedeki tuğla örgüsü de yapıya çeşitli dönemlerde eklemeler yapıldığını ortaya koymaktadır. Yapı bugün hamam olarak hizmet vermeye devam etmektedir.

Yapı ve Özellikler

Işık Hamamı üç katlıdır, ancak üçüncü kat günümüzde kullanılmamaktadır. Alt kat soyunmalık bölümü, yamuk biçiminde bir plana sahiptir. Sıcaklık bölümü ise doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlıdır. Yapıya giriş, doğu cepheden sağlanmaktadır. Doğu cephede bulunan giriş kapısı dikdörtgen biçimlidir. Yapının en uzun cephesi olan doğu cephede iki alt, beş üst pencere bulunmaktadır. Doğu cephenin kuzey cephesinden güneye doğru yaklaşık 11 metrelik bölümü dükkân sıralarından oluşur ve yapı bu dükkânlar üzerinden iki kat olarak devam eder. Bu nedenle sıcaklık bölümünde bir daralma gözlenmektedir. Kuzey cepheye son dönemlerde bitişik yapılar inşa edilmiş, bu cephe neredeyse yarıya kadar kapatılmıştır. Kuzey cephenin diğer cephelerden en önemli farkı, tuğla örgülerinin açık bir şekilde görünmesidir. Yapı, dıştan kiremit kaplı kırma çatı ile örtülmüştür.

Yapıya girişi sağlayan doğu cephedeki kapıdan sonra doğu-batı doğrultusunda uzanan hafif eğimli bir koridor yer alır. Bu koridorun sonunda bir kapı ile soyunmalık bölümüne ulaşılır. Soyunmalık bölümü, ziyaretçilerin eşyalarını koymalarına yönelik olarak tamamen dolaplarla çevrelenmiştir. Soyunmalık bölümünden bir kapı ile sıcaklık bölümüne geçilir. Sıcaklık bölümünün batı duvarında üç tuvalet bulunur. Bu mekândan sonra, doğu-batı doğrultusunda uzanan bir koridora geçilir. Bu koridoru, kuzey-güney doğrultusunda uzanan başka bir koridor tam ortadan keserek, birbirini dik kesen dört kollu bir koridor oluşturur. Kuzey-güney doğrultusundaki koridora yerleştirilmiş toplam on oda bulunmaktadır. Odalar dikdörtgen planlıdır ve köşelere gelen üç odanın dış cepheyle birleşen köşeleri pahlanmıştır.

Doğu-batı doğrultusundaki koridorun sonunda bir kapı ile havuzun bulunduğu mekâna geçilir. Bu mekânın ortasında, dikdörtgen şekilde, kısa kenarları dışa doğru hafif çıkıntı yapan ve dört köşesinde dört sütunun bulunduğu bir havuz yer alır. Havuz tamamen mermer kaplamalıdır. Sütunlar başlıksızdır ve hem örtü sistemini taşır hem de dekoratif özellik gösterir. Havuzun hemen üzerinde sütunların taşıdığı bir aydınlık feneri bulunur. Havuzun doğu kenarının tam ortasında, mermerden oyulmuş bir aslan başı heykeli vardır ve açık ağzından havuza su akmaktadır. Yapının ikinci katı, alt katın soyunmalık bölümünün tekrarı niteliğinde, yamuk planlıdır ve kuzey, güney ve doğu duvarlarına yerleştirilmiş odalar bulunur.

Yapıda herhangi bir süsleme öğesine rastlanmamaktadır. Yapının kolon ve kirişleri betonarmedir. Tüm duvarlar içten ve dıştan sıvalıdır. Yapıda mermer, mozaik taş, ahşap ve demir malzemeler kullanılmıştır. Giriş koridoru duvarları ve soyunmalıktan sıcaklığa geçiş kapısının iki yanındaki duvarlar yarıya kadar mermer kaplıdır. Sıcaklık bölümü zemini, odalar, kurnalar, havuz ve ikinci kata çıkılan merdivende mermer; sıcaklık bölümü duvarlarının belli bir yüksekliğe kadar olan kısmında ve paravanlarda, havuz köşelerindeki sütunlarda mozaik taş kullanılmıştır. İkinci kattaki odalarda ahşap kaplama görülür.

İşlev ve Faaliyetler

Işık Hamamı, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hamam olarak hizmet vermektedir. Yapı günümüzde de aynı işlevini sürdürmektedir. Soyunmalık bölümünün tamamen dolaplarla çevrelenmiş olması, daha kalabalık gruplara hizmet verilmesini sağlamaktadır. Sıcaklık bölümündeki odalarda birer kurna ve küvet bulunur. Havuzlu mekânın duvarlarında, belli aralıklarla paravan şeklinde bölümlendirmeler yapılmış ve her bölüm tek kişilik yıkanma yeri olarak düzenlenmiştir. İkinci kattaki odalar ise soyunma ve dinlenme mekânları olarak hizmet vermektedir.

Kültürel Önem

Eskişehir'in Odunpazarı ilçesinde, Hamamyolu Caddesi üzerinde bulunan Işık Hamamı, kentin geleneksel hamam kültürünün 20. yüzyıldaki bir temsilcisidir. İnşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, yapının geçirdiği onarımlar ve eklemeler, kentin tarihsel süreç içindeki gelişimine ışık tutmaktadır. Yapının mimari özellikleri ve günümüzde de aktif olarak kullanılması, somut olmayan kültürel mirasın yaşatılması açısından önem taşımaktadır.

Sakarı Ilıca, Eskişehir'in Mihalgazi ilçesine bağlı bir kaplıca yerleşimidir. Tarihi, bölgenin antik dönemlerden beri şifalı sularıyla tanınmasına dayanır. Sakarya Nehri'nin kıyısında, doğal güzellikler içinde konumlanmıştır. Bölge, Frigya uygarlığının izlerini taşıyan geniş bir coğrafyanın parçasıdır. Yerleşim, özellikle kaplıca tedavi merkezi olarak gelişmiş ve zaman içinde çevresinde turistik tesislerin kurulmasıyla tanınır hale gelmiştir. Mihalgazi ilçesi ise Osmanlı döneminden itibaren önemli bir yerleşim yeri olmuştur.

Mimari ve Özellikler

Sakarı Ilıca, temel olarak kaplıca tesisleri ve konaklama birimlerinden oluşur. Mimari yapı, işlevsel ve doğal çevreye uyumlu bir şekilde tasarlanmıştır. Ana özelliği, termal kaynaklardan çıkan şifalı sulardır. Bu sular, içerdikleri minerallerle bilinir. Tesisler genellikle havuzlar, tedavi bölümleri ve dinlenme alanları içerir. Çevresi, Sakarya Nehri ve yeşil alanlarla çevrilidir, bu da bölgeye karakteristik bir doğal güzellik katar.

İşlev ve Faaliyetler

Sakarı Ilıca'nın birincil işlevi bir termal tedavi ve şifa merkezi olmaktır. Kaplıca suları, romatizmal hastalıklar, cilt rahatsızlıkları, sindirim ve metabolizma bozuklukları gibi çeşitli sağlık sorunlarına iyi geldiği düşünülen özelliklere sahiptir. Bölge, bu nedenle sağlık turizmi için önemli bir noktadır. Bunun yanı sıra, doğal güzellikleri nedeniyle günübirlik geziler, piknik ve nehir kenarında dinlenme gibi faaliyetlere de olanak tanır. Konaklama tesisleri, ziyaretçilere kalacak yer imkanı sağlar.

Kültürel Önem

Sakarı Ilıca, bulunduğu bölgenin tarihsel ve kültürel dokusunun bir parçasıdır. Eskişehir ve çevresi, özellikle Frig Vadisi ile ünlüdür ve Sakarı Ilıca da bu geniş kültürel miras alanına yakınlığı ile dolaylı bir bağa sahiptir. Yöre halkı ve ziyaretçiler için geleneksel bir şifa ve dinlenme mekanı olagelmiştir. Termal kullanım geleneği, bölgede nesiller boyu sürmüştür. Ayrıca, Mihalgazi ilçesinin kendi kültürel ve tarihi değerleri ile birlikte anılır.

Ziyaret Bilgileri

Sakarı Ilıca, Eskişehir il merkezine yaklaşık 50 km, Mihalgazi ilçe merkezine ise daha kısa bir mesafededir. Özel araçla ulaşım mümkündür. Bölgede termal oteller ve konaklama tesisleri bulunmaktadır. Ziyaretçiler, kaplıca tedavi olanaklarından faydalanabilir veya doğal çevrede dinlenebilirler. Sakarya Nehri kıyısı, piknik için uygun alanlar sunar. Kesin giriş ücretleri, tedavi fiyatları veya açılış saatleri gibi detaylı bilgiler için yerel tesislerle iletişime geçilmesi önerilir.

Eskişehir'in Han ilçesinde yer alan yapının kesin inşa tarihini belirten bir kitabesi bulunmamaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 747 nolu defterde kayıtlı, Sadrazam Hüsrev Paşa Vakfına ait H.1040/M.1630 tarihli vakfiye, yapının tarihlendirilmesinde temel kaynaktır. Vakfiye kayıtlarından yola çıkılarak, yapının Sadrazam Hüsrev Paşa'nın Han ilçesinde yaptırdığı külliyenin bir parçası olduğu düşünülmektedir. Aynı kayıtlara göre külliyenin inşasına M.1628-1631 yılları arasında başlandığı ve M.1631-1638 yılları arasında tamamlandığı belirtilmektedir. Vakfiye, Hüsrev Paşa'nın burada bir cami, kervansaray ve hamam inşa ettirdiğini ortaya koymaktadır. Bugün Han ilçesinde Hüsrev Paşa Camii olarak bilinen bir cami ve caminin güneybatısında bu hamam bulunmaktadır. Günümüze ulaşmış olan hamamın vakfiyede sözü edilen yapı olup olmadığı kesinlik kazanmış değildir, ancak bu yapı olduğu düşünüldüğünde banisi Sadrazam Hüsrev Paşa'dır. Yapı, 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce restore edilmiştir.

Yapı ve Özellikler

Yapı, kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı, içten kubbeli, enine sıcaklıklı, çifte halvetli plan tipindedir. Yapının kuzey cephesinin batısında soyunmalık bölümüne açılan dikdörtgen bir kapı ve bu kapının batısında dikdörtgen bir pencere açıklığı bulunmaktadır. 1999 yılında çıkarılmış olan planda sıcaklık ve soyunmalık bölümlerinin birleştikleri köşede bir kapı açıklığına yer verilmiş olmasına karşın, 2007 yılı restorasyonundan sonra bu açıklığın kapatıldığı görülmektedir. Soyunmalık bölümünün kuzey cephesinden dışa taşkın olduğu görülen sıcaklık bölümünün kuzey cephesinde herhangi bir açıklık görülmezken, 2007 yılı restorasyonundan sonra cephenin doğuya yakın köşesinde külhan bölümüne açılan dikdörtgen bir kapı açıklığına yer verilmiştir. Doğu, batı ve güney cephelerde herhangi bir açıklık bulunmamaktadır.

Yol kotundan oldukça aşağıda kalan soyunmalık bölümüne kuzey cephedeki dikdörtgen kapıdan dört basamaklı bir merdiven ile inilmektedir. Soyunmalık bölümünün batı ve güney duvarları boyunca yüksekçe bir seki dolaşmaktadır. Batı duvarının ekseninde dikdörtgen bir niş bulunur. Doğu duvarının ekseninde sıcaklık bölümüne açılan yuvarlak kemerli dikdörtgen kapı açıklığı bulunmaktadır. Bu kapının kuzeyinde bulunan ve üç basamak ile çıkılan kapı, köşede bulunan tuvalete açılmaktadır. Bölümün ortasına devşirme bir vaftiz teknesi yerleştirilmiştir. Vaftiz teknesinin doğu ve batısına yerleştirilen kare kesitli iki ahşap direk, üst örtüyü taşımaktadır. Ahşap tavanlı bölüm iki yöne eğimli kiremit kaplı çatı ile örtülmüştür. Bu bölümün zemini taş döşelidir.

İki eyvanlı bir düzenlemeye sahip olan sıcaklığın üzeri pandantif geçişli kubbe örtülüdür. Sıcaklığın ortasında mermer kaplamalı altıgen bir göbek taşına yer verilmiştir. Kuzey ve güney yönlerde bulunan eyvanlar tonoz örtülüdür. Eyvanlar, sıcaklık bölümünün zemininden bir seki ile yükseltilmiştir. Bu sekinin üzerindeyse eyvanın doğu, batı ve kuzey duvarları boyunca dolaşan ikinci bir sekiye yer verilmiştir. Kuzey eyvanın doğu, batı ve kuzey duvar eksenlerine mermer birer kurna yerleştirilmiştir. Sıcaklık bölümünün doğu duvarında simetrik bir düzenleme gösteren yuvarlak kemerli iki kapıya yer verilmiştir. Herhangi bir pencere açıklığı bulunmayan bölümün aydınlatılması, kubbedeki fil gözü açıklıklar ile sağlanmıştır.

Sıcaklık bölümünün doğusunda iki halvet hücresine yer verilmiştir. Benzer düzenlemeye sahip olan halvet hücrelerine yuvarlak kemerli kapılardan girilmektedir. Kare planlı olan halvetlerin üzeri pandantif geçişli kubbe örtülüdür. Güneyde bulunan halvet hücresinin güney ve doğu duvarı boyunca bir seki dolanmaktadır. Doğu duvar ekseninde mermer bir kurna bulunan hücrenin kuzey duvarında sivri kemerli, dikdörtgen bir niş yer alır. Kuzey halvet hücresinin doğu ve kuzey duvarları boyunca bir seki dolanır. Doğu duvarının ekseninde su deposuna açılan kareye yakın dikdörtgen bir pencere açıklığına yer verilmiştir. Bu pencerenin altına denk gelecek şekilde mermer bir kurna bulunur. Kuzey duvarda sivri kemerli dikdörtgen bir nişe yer verilmiş olup, bu nişin altında yine mermer bir kurna bulunmaktadır. Kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı olan su deposu beşik tonoz örtülüdür.

Yapının doğu cephesini oluşturan külhan bölümü, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlıdır. Külhana kuzey cephede bulunan dikdörtgen kapıdan girilmektedir. Bugün giriş kotundan oldukça aşağıda kalmış olan bölüme yedi basamaklı bir merdiven ile inilmektedir. Üzeri içten iki yöne meyilli ahşap kırma çatı ile örtülü olan külhanın, batı cephe ekseninde yuvarlak kemerli, dikdörtgen bir ocağa yer verilmiştir. Zemini taş döşeli olan bölümde, ocak; taş ve tuğlanın belirli aralıklarla kullanıldığı almaşık teknikte, kemer tuğla örgülüdür. Baca kısmı ise moloz taş ve tuğla malzeme kullanılarak örülmüştür. Herhangi bir süsleme unsuruna rastlanmayan yapı, 2007 yılında gerçekleştirilen onarımlar ile bugün sağlam durumdadır.

İşlev ve Faaliyetler

Yapı, Sadrazam Hüsrev Paşa tarafından Han ilçesinde inşa ettirilen külliyenin bir parçası olarak hamam işlevi görmek üzere yapılmıştır. Vakfiye kayıtlarına göre, külliyenin gelirlerinin bir kısmı han, cami ve imaretine sarf edilmek üzere düzenlenmiştir. Günümüzde yapı sağlam durumda olmasına rağmen kullanılmamaktadır.

Kültürel Önem

Yapı, 17. yüzyıl Osmanlı dönemi mimarisinin bir örneği olarak Eskişehir'in Han ilçesindeki tarihi doku içerisinde önemli bir yere sahiptir. Sadrazam Hüsrev Paşa'nın bölgedeki imar faaliyetlerinin bir parçası olan yapı, dönemin vakıf sistemi ve külliye anlayışını yansıtmaktadır. Vakfiyede cami, kervansaray ve hamamdan oluşan bir külliye tanımlanması, yapının bölgenin sosyal ve dini hayatındaki rolünü ortaya koymaktadır. 2007 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce gerçekleştirilen restorasyon, yapının korunarak gelecek nesillere aktarılması açısından önem taşımaktadır.

Seydiler Hamamı, Eskişehir'in Sivrihisar ilçesinde, Kurşunlu mahallesi, Prof. Mehmet Kaplan Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Hamamın yapım tarihi ve banisi hakkında kaynaklarda farklı bilgiler yer alır. Bir kaynağa göre hamam, 14. yüzyılda Seyyid Nureddin'in kızı ve Karaca Ahmed'in eşi Nuriye Bacı tarafından 1490 yılında inşa edilmiştir. Başka bir kaynak ise aynı kişi tarafından, Anadolu Selçuklu Beylikler döneminde yaptırıldığını belirtmektedir. Hamamın ön kısmında, ortasında şadırvan bulunan ilave bölümün ise, Sultan I. Ahmet'in (1603-1617) kızı ve Anadolu Beylerbeyi Nasuh Paşa'nın eşi Ayşe Sultan tarafından, hamamın tamiratı sırasında 17. yüzyılın ilk yarısında yaptırıldığı ifade edilmektedir.

Mimari ve Özellikler

Semavi Eyice'nin tasnifi ile değerlendirildiğinde, Seydiler Hamamı ortakubbeli, enine sıcaklıklı, çift halvetli hamam grubuna dahil edilebilir. Yapı, 3 eyvanlı, ortası kubbeli ve çift halvetli bir ana bölümden oluşmaktadır. Hamamda sekizgen bir göbek taşı bulunan merkezi bir mekan ve bu mekan etrafında, iki köşede halvet ile iç eyvan tonozları yer alır. İnşasında kirişleme taban kullanılmıştır. İlk yapıldığında kargir (taş veya tuğla) örtülü, aralı, soğukluk, sıcaklık ve su deposundan oluşan hamama, daha sonra ahşaptan bir soyunma yeri (camekân) eklenmiştir. Bu ahşap ilave, Ayşe Sultan tarafından 17. yüzyılın ilk yarısında yaptırılmıştır.

İşlev ve Faaliyetler

Hamam, bulunduğu konum itibarıyla Seydi Mahmud Zaviyesi ve Eyvanlı Mescidi'nin tam karşısında yer alır. Bu konumu, yapının bölgedeki sosyal ve dini yaşamla iç içe olduğunu ve bir külliyenin parçası olarak hizmet vermiş olabileceğini düşündürmektedir. Geleneksel Türk hamam mimarisi ve işlevselliğine uygun olarak inşa edilmiş, soğukluk, ılıklık, sıcaklık ve halvet bölümleriyle halkın temizlik ve sosyalleşme ihtiyacını karşılamıştır.

Kültürel Önem

Seydiler Hamamı, Sivrihisar'ın önemli tarihi yapılarından biridir. Farklı dönemlerde yapılan eklemelerle (Ayşe Sultan'ın yaptırdığı ahşap soyunmalık gibi) gelişim göstererek günümüze ulaşmıştır. Hem Anadolu Selçuklu Beylikler dönemi hem de Osmanlı dönemi izlerini taşıması, mimari katmanlaşma açısından değerini artırmaktadır. Seydi Mahmud Zaviyesi kompleksinin bir parçası olması, dini ve sosyal yapıların bir arada planlandığı geleneksel mimari anlayışın somut bir örneğidir ve bölgenin kültürel mirasına ışık tutmaktadır.

Hamamkarahisar Camii ve Hamamı, Eskişehir'in Sivrihisar ilçesine bağlı Hamamkarahisar Köyü'nde bulunmaktadır. Cami, Emir Seyfettin Kızıl tarafından 1259 yılında inşa ettirilmiştir. Emir Seyfettin Kızıl, Türkmen Bayındır Boyu Beyi olup, dönemin Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus'un danıştığı üç büyük emirden biri olarak kaynaklarda geçmektedir. Bu yapı topluluğu, bölgenin erken dönem Türk yerleşim ve mimari faaliyetlerinin önemli bir tanığıdır.

Mimari ve Özellikler

Hamamkarahisar Camii, mimari açıdan son derece özgün bir yapıdır. Ana mekân ve son cemaat yeri olarak iki bölümden oluşur. Bu bölümlerin biçimlenmesi ve birbirleriyle bütünleşmesi, yapıya Osmanlı mimarisine geçiş aşamasında kimliğini günümüze taşıyabilen önemli bir karakter kazandırmıştır. Caminin yanında yer alan hamam ise, aynı dönemde inşa edilmiş olup, köyün adını almasında da etkili olmuştur. Yapılar, döneminin taş işçiliğini ve mekân organizasyonunu yansıtan sade ve işlevsel bir mimari dile sahiptir.

İşlev ve Faaliyetler

Hamamkarahisar Camii, inşa edildiği tarihten itibaren köyün ve çevre sakinlerinin ibadet ihtiyacını karşılayan aktif bir mabet olarak hizmet vermiştir. Yanındaki hamam ile birlikte bir külliye oluşturur ve bu haliyle sadece dini değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel bir merkez işlevi görmüştür. Hamam, temizlik ve arınma ihtiyacının yanı sıra toplumsal buluşma alanı olarak da kullanılmıştır.

Kültürel Önem

Hamamkarahisar Camii ve Hamamı, Anadolu Selçuklu Devleti'nin son dönemlerinde inşa edilmiş olması ve mimari üslubu ile Osmanlı mimarisine geçişin izlerini taşıması bakımından büyük önem taşır. Bu özelliği ile erken dönem Türk mimarlık tarihi araştırmalarında önemli bir referans noktasıdır. Ayrıca, bir Türmen beyi olan Emir Seyfettin Kızıl tarafından yaptırılmış olması, bölgedeki Türkmen varlığı ve yerleşim tarihine dair somut bir kanıt teşkil etmektedir. Yapı, bulunduğu köye adını vermiş ve yüzyıllardır bölge kültürünün ve kimliğinin ayrılmaz bir parçası olmuştur.